—Antzerti—

Lurrikara

Ibargi

LAU EKITALDITAN

Dramatis personae

        Aitzindari Ama: Konbentuko buru ta agintari nagusia.

        Zuzendari Ama: Nagusi ordekoa.

        Gurutze Aizpa: Monja gazte, sartu berria.

        Atezai Aizpa: Adiñez aurreratua.

        D. Martin: Kapellau jauna. Apaiz gaztea.

        Paxkual: Konbentuko sakristau ta morroi zarra.

        Gotzon: Langillea, giza seme gaztea, etxe barruko antolamenak egiten dituna.

        Izaskun: Gurutze'ren aizpa.

        Gudari: Burutakoa.

        Gorri: Burutakoa.

        Rekete: Izarduna.

        Palanje: Izarduna.

        Monja, gudari-mutil, gorri, ta moro soldaduak.

Gertaria Gipuzkoa'n 1.936'ko matxinada ta guda asieran.

Lenengo ekitaldia

Monja-Komentu bateko klaustro barrena. Erdi-aldera loretegi ta iturria arko sarreraz inguraturik. Lenen ageri dan klaustro zatiaren eskubi-eskerrera, ate bana elizara ta lekaretxe barnera daramatenak. Atzealdera, erdi-erdian kaleko atadia.

I'GO AGERRALDIA

        Abots xurixken oiartzuna...Monjatxoen «ordu» artako azken abestiak emeki eliza barnean entzun bitez. Isilunea. Oiñots bigunak eta beriala monja-taldea azaldu bedi, errenkadan, klaustro zear igaroaz, komentu barrneruntz eskutaturik.

        Bat batean tiro otsak urrun. Geroxeago eztanda aundi bat, komentuko orrmak ikararazi arteraño. Berriz ere ots eta dunbatekoak. Gizardalla urrbillago. Aintzindari ta Zuzendari Amak atetik ager bitez. Biak urrduri; batik bat Zuzendari Ama.

Aintzindari ta zuzendari amak

        Aintzindari.— (Zuzendari A'ri eskutik eutsirik). Lasa zaite ama Marte! Ez bururik gal! Tiro batzuengatik!

        Zuzendari.— Oso berta bait-ziran. Eta eztanda! Jesus!

        Aitzindari.— Jesus bai! Ori degu berrtago. Goiko jaunak lagunduko digu. Ez zagun beraz beldurrik izan.

        Zuzendari.— Ez, bañan, beorrek Paxkual asieratik bidali bear zuan zerr gerrtatzen dan jakitera.

        Aintzindari.— Ez genduen utziko gure otoitzaldia amaitzeka.

Lenen Jaungoikoa; gero Paxkual, gure mandataria.

        Zuzendari.— Alako geldia da gizajoa. Ta gaurr berandu dator (Urrduri) Zerrbait txar gerrtatzen da errian (Errne ta adi) Otsak gero ta aundiagoak dira. Gaur ezin atera izango gera baratzara eguneroko egurastaldira.

        Aintzindari.— Gaurrkoz aizpak geletan geldi ditezela.

        Zuzendari.— Ez naiz ausarrtzen baratzara iñor bidaltzen; ezta aparirako porru-azak jasotzera ere!

        Aintzindari.— Barau bat geiagok ez digu kalterik egingo.

        Zuzendari.— Ori da gutxiena! Bikario jaunak esan zigun bai, matxinada zetorrela... (edozein ots dala ta) berriz tiroak?...

        Aintzindari.— (Itunki) Baleike ori merezi izatea.

        Zuzendari.— Igesi egin bearko degu. Zenbat monja erail dituzten ba-daki Ama. Gizon gaiztoen eskuetan erori bearra!

        Aintzindari.— Jainkoaren asarrea deitzen ari zerala dirudi. Ori ez dago ondo zuretzat. Ama Marte. Zu ainbateko emakume sendoa. Ez zaitzatela, arren, orrela ikusi beste aizpek (maitekiro eskua artuaz). ¡Usotxo gaixoak! Goiko Jaunak gure Ama doatsu. Kalare deunaren bitartez zaitzen al gaitu. Emen jende zintzoa degu. Zer kalte egin diegu, bada, gure aurka jaiki ditezen. Auzoko aurrai eskola ematen diegu; jantzi ta janetik ez zaie falta. Benetan maite ditugu. Guretzat gorrotorik izango ote dute bada?... Langille errukarriak, bat edo beste kendu ezkero on puskak baitira. Euskaldunak gañera.

        Zuzendari.— Oiek izaten dira txarrenak okertzen diranean. Arro dabiltz aspaldi.

        Aintzindari.— ¡Gixaxoak! Ez zazula orrelakorik esan, oben larria da-ta.

Zuzendaria. (Belaunikaturik) Barkatu Ama.

        Aintzindari.— Jeiki zaite. Ta Salesko Prantziko'k Filoteari esaten dion arabera gure mintzoa bedi, manxo, garbi, xuxen eta leiala.

        Zuzendari.— (Zutiturik). Beorren esanera nago Aintzindari Ama. Bañan kaletik susmur aundia dator. Ez al du ardallik entzuten?

        Aintzindari.— Bai aizpa maitea. Gaur, ez bestelako soñuak datoz. Arritzen naiz Paxkual ez etorri izatea. Zer derizkiotzu?

        Zuzendari.— Ba, Parroko ta alkate jauna deitu bear litukeala.

        Aintzindari.— Lenengo, Kapelau jauna etorri arazi zagun beintzat. Parrokoak eta alkate jaunak, zer esanik ez une ontantxe buruauste aundiagorik izango dute.

        Zuzendari.— Alkatea oso eskubitakoa da. Gure botoaz irrten zan garaille...

        Aintzindari.— Emen izan ba'nintz ez giñaten orretara komentutik irtengo. Ez!

        Zuzendari.— Parroko jaunak agindu bait-zigun.

        Aintzindari.— Esanekoak izatea dagokigu. Onela agintzen digu gure legeak. Bañan ez da gure egitekoa Kristauen arteko burruketan sartzea. Orretarako utzi al genduen bada mundua? Ezin atera gera ama il zorian daukagunean, eta botoa ematea bai?

        Zuzendari.— Gaiztoak nagusitzen ba dira ordea komentua erreko bait-digute, eliza ondatu, ditugunak oztu, guziaz jabetu ta gu... (asperenka ) il! Goazen! Tiroak berriz! (abitzen da).

        Aintzindari.— ¡Zaude paketiar! Ez ain laisterka joan aizpa maitea. Oraindik osorik gaude. Zu izutu ezkero zer egingo dute beste gure bildots gaxoak. Beraz, kemen aundia ta Jainkoarengan itxaropena. ¡Bortitz beti!

        Zuzendari.— Etxea zaintzeko guarda-zibilak eskatu bearko ditugu.

        Aintzindari.— Itxoin, itxoin. Lenengo Jainkoa'ren laguntza eska zagun. (Otoitz isil laburra dagite biok, «Aitaren» ikurraz amaiturik.)

        Zuzendari.— (Ateruntz begiraturik) Norbait dator!

        Aintzindari.— Bai, Jaungoikoa da noski gure Paxkual sakristauaren itxura arturik.

II'GN AGERRALDIA

Lengoak eta Paxkual

(Paxkual bi monjen'ganuntz urbildurik)

        Zuzendari.— Luzeiritzirik geunden zure zai. Kosta zaizu etortzea.

        Paxkual.— (Arnas estuka) Kosta?... Giro dago kalebarrenean! Zoaz! zoaz! Ez beintzat errurik leporatu, berandu zergatik natorren jakin gabe.

        Aintzindari.— Gure Paxkual zintzoak arrazoi du. Mintzatzen utzi zaiozu.Zer berri dabil?

        Paxkual.— Berri? Erreboluzioa lertu dala! ta...

        Aintzindari ta Zuzendari.— (Oso beldurti). El Jesus! Erreboluzioa?

        Paxkual.— Bai, erreboluzio ta matxinada gorria. Madril'en Errepublika botata berriz errege jarri nai dute. Emengo esker jendeak kalera atera dira. Ez nuen uste orrenbeste ziranik. Tiro botatzeari ekin diote kale barrengo zubialdera. Napar bidetik ez omen dago igarotzerik...

        Zuzendari.— Esaten nion Aintzindari ama, gauza beltza dator. Arriskoan gaude ta nora igesi joan artu bear luke asmo.

        Aintzindari.— Patxaraz entzun zagun. Utzi zaiozu esaten ari dana amaitzen gure gizonari. Gero neurtuko degu arrixkoa.

        Paxkual.— Arrixkoa? Aundiena neronena. Bizi guzian karlista ta gañera Iturriza'ko sakristau ta mandatari. Ez ba'didate ba aguro ezarriko»Indri»...

        Aintzindari.— Biok ere goibel zaudete. Iñori pozik emateko! Jarrai zazu, jarrai Paxkual, ez diguzu guzia esan.

        Paxkual.— Esan? zera, ba... gorriak, arma bila guarda-zibilen kuartelera joan dirala. Aiek errendituaz udaletxera jo dutela. Ta emen jaun eta jabe daudela. Ta...(emakumezko biak txaututa geldi bitez).

        Aintzindari.— Ori ere bai?

        Paxkual.— Bai, ori ere bai.

        Zuzendari.— Ta, nun da alkate jauna?

        Paxkual.— Mendira igesi egiña dala entzun det.

        Zuzendari.— (beldurti) ¡Zer egin bear degu?

        Aintzindari.— Orain entzun patxadan, Zuzendari Ama (Paxkual'i) Jarrai zazu, gizona. Zer geiago jakin dezu.?

        Paxkual.— Esan dedana gutxi al da? Baezpada ere ez naiz larregi urbildu tiroak ziran aldera. Edozein ausartzen zan! Ortik aurrera, ezdakit, ezdakit...

        Zuzendari.— Ordu bete, ori besterik ez jakiteko.

        Aintzindari.— Beste eginkizunak ere bete bait ditu. Etxean zure bearra ba dago. Ez da ala Paxkual?

        Paxkual.— Ba... ogeitamar urte ba-daramazkit-eta.

        Aintzindari.— Beste orrenbeste opa dizkitzut osasun onean.

        Paxkual.— Eskerrikasko Aintzindari Ama, beorrek ikusi itzala. Nik egiñalak egingo ditut.

        Zuzendari.— Bai, sinisten degu. Gaur ere «Bertan goxora» joango ziñan zera....(zurruta adierazi naiez).

        Paxkual.— (Lasai) Bai andrea! Ez dira oitura onak galdu bear. Kasildo'nean ere izan naiz.

        Aintzindari.— (Paketiar) Baita, baita. Ta, zer dio jendeak?

        Paxkual.— Bada, Kasildo jauna an ari zan esaten eskubitar guziak errelijioaren alde jokatzearren bat egin bear gendukeala, txorakeriak utzirik.

        Zuzendari.— Ori da bide zuzena, On Kasildo'ko diona. Ez batzuek bizkaitarrak, besteak karlistak...

        Paxkual.— Bai, Kasildo rentzat aberastu danetik errege ekartzea txorakeria zan; Jil Robles omen zan gizona. Zera, Errepublikari lagundu; ta errelijioa kandel geiago saltzeagatik besterik ez. Jakiña matxinada etorri bear zuala.

        Aintzindari.— Mingain ori! Ez onela mintza! Kristauen arteko gorroto ta ezin ikusiak dakarzki matxinada ta naasikeriak. Guziok gera Jainkoaren seme. Ez beraz lagun urkongatik gaitziritzi. Are gutxiago katoliko onak diranengatik. Elizama doatsuak guziok bildu nai baigaitu. Gaur iñoiz baño geiago.

        Zuzendari.— Gure Ama nagusiak egi-egia dio. Bañan eguna aurrera doa ta ez degu garbitasunik atera errian gertatzen danari buruz. Paxkual onek...

        Paxkual.— Orain ere errua nere al da?

        Aintzindari.— Ez, zu errugabe, xalo bat zera, bañan, laister-laisterka D. Martin Kapelau jaunarengana zoaz eta lenbait-len onuntz datorrela.

        Paxkual.— (Abituaz) Ba-noa; bañan, naiko lan etxean izatea. Langilleen batzokian izango da.

        Aintzindari.— Bereala etorri dedilla. Al ba'du.

        Zuzendari.— Zu ere aguro ta zuzen itzuli.

        Paxkual.— (aienatuaz) Ez naiz tabernan sartuko, ez uste.

        Aintzindari.— (Zuzendariari) Zoaz gora Zuzendari ama ta aizpak lasaitu itzazu. Bertan geldi ditezela baratzara atera gabe. Ta zu itzuli zaite Gurutze aizparekin.

        Zuzendari.— (joanez) Beorrek agindu arabera egitera noa.

(Aintzindari Ama, bakarrik gelditzen dalarik zerurontz begitartea jasorik gogartean jardun da Atezai-Aizpa urbiltzen zaion artio.)

III'GN AGERRALDIA

Aintzindari Ama ta Atezai-Aizpa.

        Atezain.— (albatan) Gure Aintzindari Ama! zerbait larri gertatzen da errian. Ez dakit, ez dakit... tiroak izan omen dira...

        Aintzindari.— Zuk ez zenitun entzungo noski. Gorreriak ere badu bere alderdi ona.

        Atezain.— Jendea korrika ikusi det. Gero, auzoko Madalen erreboluzioa dala esatea etorri zait. Errusi'n ere orrela asi zala. Ta jakiña, monja ta praileak etxean sartuta egotea obe degu. Zer derizkio kanpoko ate'aundia itxitzea.

        Aintzindari.— Ez dago gauza ain estu. Ez zazula sakristaua beintzat kanpoan utzi. Laister Kapellau jaunarekin etortzekoa baita.

        Atezain.— Ez ote diote kalterik egingo. Orain entzuten diran gauzekin ez nintzake batere arrituko. Ta beste edozein ate joka ba-dator iriki bear al diot?

        Aintzindari.— Atea ez zaio iñori-itxi bear arrazoi aztunik gabe. Arrotza bera, Jesukristo gure jauna bailitz artu bear dala ba-dakizu.

Atezai: Bai, bañan orrenbeste Judas dator aspaldi...

        Aintzindari.— Ba ezpada ba, zoaz, zoaz zure atea zaintzea, etsai gaiztorik sar ez dedin (ontartez beterik) «vigilate et orate».

        Atezai.— Ongi da Aintzindari ama. Ezer gaizto gerta baledi oartuko diot.

        Aintzindari.— Eleizan arkituko nazu.

(Atadi aldera doa. Barrengo ate batetik Zuzendari Ama ta Gurutze aizpa agertzen diralarik.)

IV AGERRALDIA

Zuzendari ta Gurutze aizpa.

        Zuzendari.— Bai, Gurutze Aizpa, berri oso txarrak dira. Txerrena ez da lo egon. Erreboluzioa! gaiztoak nagusi!

        Gurutze.— Jaungoikoari iñoiz baño sutsuago otoitz egingo diogu. Ilduratuko gera: barau, neke-miñak eskeñiko dizkiogu.

        Zuzendari.— Ori ondo dago, bañan ez da aski. Gure Jaungoikoak geiago eskatzen digu: etxe santu ontatik atera bearrean gera, jantziz aldaturik.

        Gurutze.— (naigabeturik) Au miña «habitua» kendu bearra. Mundura berriz emengo pakea utzirik!

        Zuzendari.— Aldi gutxirako izango da. Gelditzen baldin bagera okerrago izango baita.

        Gurutze.— Nai ta nai ezkoa al da ordea? Naiago nuke Jaungoikoari bizia eskeñi.

        Zuzendari.— Esanekoa izatea da gure errilijioaren lenengo araua.

        Gurutze.— Zuen menpean nagoala ba-daki Zuzendari ama.

        Zuzendari.— Ba gaua emen igarotzea beldurgarria izango da. Azken orduko zalapartak txarrenak. Bizpairu, sakristauarekin gelditu ta beste guziak erriko etxe on batzuetan zabaltzea obe degu. Ogeitasei gera guziak. Zuen etxean bat edo beste artuko gaituzte, tokirik baldin badute, ez da ala?

        Gurutze.— Baietz uste det, baezpada aurrez galdegitea obe degu.

        Zuzendari.— Zure aizpa deituko degu sakristaua etorri bezin aguro. Itzultzen baldin bada beintzat. Gizona ain da geldi ta ikaratia. Beraz Gurutze aizpa, gertu itzazu zure puskak...

        Gurutze.— ¡Au lotsa! Munduko jantzia erabilli bearra.

        Zuzendari.— Zer esango det nik. Zu gaztea zera. Komentuan ogeitamabost urte daramazkit. Jendeakin jarduteko oitura galdu nuen aspaldi. Alare, etxearen onari begiratzeko guzia utziko det.

        Gurutze.— Onela baldin bada Jaungoikoaren borondatea egin bedi. Gure buru argalak. Aren eskuetan utzi itzagun.

        Zuzendari.— Paxkual emen degu-ta! Zer gerta ote zaio? Etxetik ateratzea besterik ez baitu egin.

        Gurutze.— Zai gaudela igarriko zuan eta lenbait-len etxeratua da nunbait. Paxkual leiala.

        Zuzendari.— Bai, ez balu ardoa ainbeste maite.

        Gurutze.— Gizonak bear du orrenbeste. Alargun dago. Ez du beste lagunik. Gizajoa!

        Zuzendari.— Ez geiegi errukitu. Nork burutu bestela berakin! Gauden isilik ba dator-ta.

V AGERRALDIA

Lengoak eta Paxkual sakristaua

        Sakristaua.— (Laisterka datorrela) Nun da aintzindari ama?

        Zuzendari.— (arrituta) Dagoaneko itzuli al zera? (Jakin naiez) Ta? zer dago kale aldean?

        Sakristaua.— Bai andrea, bidean D. Martin arkitu det ta ez diot onuntz bakarrik etortzen utzi nai izan.

        Zuzendari.— D. Martin kapelaua etorri dala? Zer dio?

        Sakristaua.— Atadian atezai aizparekin gelditua da. Astirik galdu gabe Aintzindari amarekin itzegin nai omen du.

        Zuzendari.— Jakiña, ez dezu esan bearrik. Gaur eliza ta sakristiko ate guziak ondo-ondo itxi itzazu beintzat.

        Sakristaua.— Ori ere ez dago esan bearrik. Ez digu iñork ezer ostu ni emen naizen ezkero. Ta ori beorrek baño urte geiago daramazkidala etxe ontan.

        Zuzendari.— Ez dizu iñortxok olakorik aitatu Paxkual. Alabaiñan gaur gauez zu eliza zaitzen gelditzea on litzake.

        Sakristaua.— (uzkurki) Nik egunez ere egin bearra betetzen naiko lan det. Ez naiz egundaño gau-gurtzale izan. Ori praile ta mojentzat.

        Gurutze.— (ontartez) Ori emazte ta etxekoak ez bakarrik uzteagatik izango zan.

        Sakristaua.— Ez ta alargun geldituta gero ere!

        Zuzendari.— A zer nolako katoliko piña egiña zauden.

        Sakristaua.— Nozedal baño obea.

        Zuzendari.— Bada orduan, gaur, Aintzindari Amak agintzen badizu emen egon bearko dezu gau guzian.

        Sakristaua.— Aintzindari Amak egintzen ba dit bai.

        Zuzendari.— Elizan dezu.

        Gurutze.— (Berekiko) Paxkual gizon zintzoa.

        Sakristaua.— (Elizako atetik sarturik). Noan bila!

        Zuzendari.— (Etxe barne aldera abiturik). Goazen Gurutze. Zure aizpa Izazkun'i etortzeko gaztigatuko diogu. Kalerako soñekoak gertu bear ditugu.

        Gurutze.— Ez gertutzea obe.

        Zuzendari.— Nolanai ere ezin agertuko gera. Zuek gazteak gaitzerdi. Bañan gu gona luzeaz eta erdi kaskamotz parragarri giñake, edozein eratan azaldu ezkero.

Gurutze. Ez orrengatik larritu. Laguntzen al dizuegu itxura onean azaltzen. Bañan, egiz, ¿komentua utzi bear al degu? ¡Jaungoiko maitea au lanbidea!

        Zuzendari.— ¡Gurutz bidea, alaba, gurutz bidea! (bijoaz)

VI AGERRALDIA

D. Martin kapellau jauna ta Aintzindari Ama.

(Aitzindari Ama elizako atetik irtetzen, D. Martin atadi nagusian agertzen dalarik.)

        D. Martin.— (Aintzindarierangana urbildurik). Arratsaldeon Ama agurgarria!

        Aintzindari.— Jaungoikoak ala digula kapelau jauna. Zer berri dakarzkitzu erri aldetik. Egia al da matxinadan gaudena? Tiro otsa entzuten degu...

        D. Martin.— Bai tiroak izan dira, bañan ikaratzeko, aidera botiak. Udaletxe enparantzan jendea erruz dago bildua. Albiste zai. Madrid'en militarrak asaldatu omen dira-ta.

        Aintzindari.— Paxkual etorri zaigu berri emanez, ta gero berak aunditu dituanak. Beti errepublika nola ankaz gora jarri sumatzen ari baita.

        D. Martin.— Oraingo txandan asmatzea baleike. Neronek ere gauza itzal dakust.

        Aintzindari.— Jakin al dezu zerbait geiago?

        D. Martin.— Ezer gutxi garbi. Telefono artu-emanak etenak dira. Ezin da, ez Bilbao ta Donostia'rekin itzegin. Ez dakizkigu radioz entzuten diranak besterik. Madrid'eko gobiernoak agintaritzaren nagusi dala dio. Paris'tik entzun det berriz Kastilla ta Andaluzi geiena militarren eskuetan eroria ote dagon. Eta Madrid'eko kaletan gogor ari dirala burrukan. Ez da errez garaipena nora makurtuko dan jakitea. Ekaitz gogorra lertu zaigula buru gañera uste det. Ori bai.

        Aintzindari.— Goiko Jaunak ematen al digu aterpe D. Martin. Emen ere gauza okerragora joko duala al derizkiotzu?

        D. Martin.— Beldur naiz. Oraintxe bertan Gobiernoa, langile ta jende txeari armak artzeko dei sutsuak aldarrikatzen ari da. Ez baitu uste onik guarda-zibil eta beste izkilludunetan. Bein erri txea armez jabetu ezkero, ta asarrez gañezka dagoala, zeiñek asmatu dantza nun eta nola amaituko dan? Gorrotoa sendo itsasi da gizartean...

        Aintzindari.— Gerok ikusten degu ikastolara ekartzen dizkiguten aurretan ere. Gaxoak!

        D. Martin.— Bai aspaldi ontan errelijioaren aurka zapalkunde zitala egin da, langille ta beartsuen artean. Zoritxarrez ez ain urri arrazoiz. Gizarte auzian gertatzen danaren errua ez du kristau-sinismenak eta bai kristau epelak. Batez ere kristau izeneko ugazaba batzuek. Erri txeak ez daki berezten eta komunis-moaren besoetan erortzen da.

        Aintzindari.— Orratiokan langille zintzo asko dago erri ontan. Gorri izenekoak ere, barrendik, geienak on puskak dira.

        D. Martin.— Egia da. Ta Jainkoari eskerrak euskal langileen elkartasuna iñoiz baño indartsuago dago; cooperativa saltokia aurrera doa. Laister etxe merkeen len arriak ipiñi ta beinkatzekoak giñan. Eta ainbat beste asmo kristau ta onurakor.

        Aintzindari.— Zuk artzen dituzun lan-nekeak ez dira beintzat txikiak Jaungoikoaren aurrean. Kapelautza aski ez dezula, monjen txorakerien ardura ez izaki arlo aundirik zuretzat. Ez zera gelditzen. Beti zaude lanpetuta. Ez dakit nolatan guzirako astia irixten zaizun. Gaztea zera bañan osasunari ere geixeago begira bear zenioke, D. Martin.

        D. Martin.— Ez da orrenbestraño Aintzindari Ama. Gañera, guk, apaizok ez badegu ori egiten, nork sinistuko digu Jesukristo'ren ordezkariak geranik? Ez dit ajolik neregati esaten dituztenak; sozialista naizena, ezkertarra ta abar. Laister ikusiko degu nork duan arrazoi.

        Aintzindari.— Guk otoitz egiten jarraituko degu Goitatik atera gaitzala. Matxinada ori dala-ta gure elizkizunetan eragozpenik izango al degu?

        D. Martin.— (Irritsu) Ez! Bañan ba ezpada, ez geiegi ta sendoegi kanpaitik jo. Izan ere ainbeste otoitzaldi dituzue...Zuen joalea berritsuegia ote dan nago; beti dantzan bait-dabil. Goizean-goiz auzo guzia esnatzen du. Jeronimo tabernakoa marmaizoan aritzen da beintzat. Ba dakizu gorri zamarretakoa degula. Egun oietan ez da komeni jendea goizegi esnatzea. Bestela ere zenbaitek lo ariña izango bait-dute.

        Aintzindari.— Ondo dago D. Martin. Aldarte onik ez dezula galtzen ikusten det. Ala obe.

        D. Martin.— Ori galtzeko zorian gaude, ez uste.

        Aintzindari.— Guk ez degu ba, iñorentzako gogaikarri izan nai. Sakristau ta atezai aizpari, kanpaia, gure kanpaitxo maitea, isil arazteko aginduko diet. Pakean egon dedilla ostiral saindua bailitz. Munduak maiz gurutziltzatzen bait du Kristo gure Jauna. Ta kanpaia isildu ondoren, gure otoitzak geldi bear ba dute...Etxe ontatik gu bidaltzen ba gaitue....

        D. Martin.— Ez kezka ori izan Ama. Zuek jarrai zazue eguneroko otoitzak egiten. Ez zaitue iñortxok ikutuko. Emen nago, kapellau ezerez au, zuek aldezteko. Gauez ere segurantzi osoa izan dezazuen, nere mutillak, euskal langile ta Batzoki'ko mendigoizaleak gaurtandik bidaliko dizkizut lekaretxe ta eleiza zaintzeko.

        Aintzindari.— Eskerrikasko. Onelako lagun ta begirale zintzoak baldin baditu geldi gaitezke. Ain litzake mingarri, ainbeste urte ondoren, Iturriza'ko elizako argiak itzali ta otoitzak isiltzea. Ez gureak diralako Jainkoari zor zaizkiolako baizik.

        D. Martin.— Ekin ba munduaren zorrak ordaintzen. Amaika zordun ba gaude bazterretan.

        Aintzindari.— Ez dakizu zer nolako zama kentzen didazun gañetik. Jainkoak onetsi zaitzazela; zu ta bidaltzeko asmoa dezun mutilak.

        D. Martin.— Bedeinkapena ondo dago Ama alare gauean mutilai zerbait geiago eman bearko diezu: aparitxoren bat edo. Baratxuri sopa ardo pixka batekin aski dute.

        Aintzindari.— Kutizirik ez, bañan gosea kentzeko aña izango dute. Sukaldariaren gain utziko det ori. Bai enetxoa.

        D. Martin.— Ba-noa kale aldera, itzul inguru bat egitera (dijoala) Billera bat degu illuntzean. Zerbait gertatzen ba zaizue bitartean, euskal langileen etxean izango naiz. Sakristaua nere bila bidaltze besterik ez dezute.

        Aintzindari.— Joan nai badu bai. Gizona oso ikaratu zaigu.

        D. Martin.— Rekete ausarta egiña dago orduan. Orain ez dago ezer errian. Dana dala etorriko natzaizue ilundu aurretik.

        Aintzindari.— Arretaz ibili D. Martin. Zoaz ondo ta ea zer berri dakarzkiguzun.

        D. Martin.— (Irtenaz) Agur.

VII AGERRALDIA

Aintzindari ta Atezaia (Klaustroan ibilliaz)

        Atezain.— D. Martin oso kezkati zijoala irudi zait.

        Aintzindari.— Zertan ezagutu dezu? arpegian ez beintzat, ez zaio antzematen.

        Atezain.— Ez dakit bada. Joatekoan beti zerbait esaten dit, zirikalaria bait-degu; ta gaur ezta arrastseldeon ere!

        Aintzindari.— Gero esango dizu. Berriz itzultzekoa baita. Oso iraduz bait zioan.

        Atezain.— Ain presaka ere!

        Aintzindari.— (Gaiz aldatuz) Atezai aizpa: elizako kanpaia zuk eta Paxkual'ek txandaka jotzen dezute, ez da ala?

        Atezain.— Bai Aintzindari Ama. Paxkual'ek egunezko ordutan jotzen ditu; ta nik argizkilla ta gauezkoak.

        Aintzindari.— Ba, ez gaur bederatzietan, eta ez biar goizean-goiz ez dezazula kainpairik jo. Kalean naspilla dagon arten ez ditezela oroitu guretzaz. Zenbaitzuek, ala bearrez aitzeki billa dabiltz. Aditzen?

        Atezain.— Ogeita zortzi urte egunero, goiz eta arratsalde kanpai sokari eragiten diodala. Ez det utzi astintzez gaxo-aldia izandu nuanean besterik. Nik uste gure kanpaiak, bakarrik ere, zer ordutan dantzatu ba dakila.

        Aintzindari.— Berez asten bada, aingeruak eraginda edo, lan bat gutxiago zuretzat.

        Atezain.— Aingeru ederra Paxkual sakristaua; egarik gabekoa!

        Aintzindari.— Paradiso'tik bidalitako guziok antzo: ez ego; ta gogoz...argalak. Paxkual'i ere esango diot egin bearra. Badakizu zurea ta gogoan artu.

        Atezain.— Egon bedi lasa Ama, ez zait aztuko.

VIII AGERRALDIA

Lengoak Zuzendari Ama ta Gurutze Aizpa

(Azkeneko biak barrungo atetik datozelarik)

        Zuzendari.— Beorren bila gentozen Ama.

        Aintzindari.— Emen nazute bada. D. Martin kapellau jaunarekin egon naiz.

        Zuzendari.— Ta zer berri ekarri du? Tiroena zer izan da?

        Aintzindari.— Oraingoz ez dio kaleko iskamillari ajola geiegirik eman. Tiroketa ez omen da gauza izugarrirk izan. Ez dutela iñor ez zauritu ta ez il. Jaungoikoari eskerrak.

        Zuzendari.— Alare! Bañan D. Martin ez da ezergatik estutzen. Bera ausarta ta lasaia baita.

        Aintzindari.— Nolanai ere matxinada lartu dala egia dan ezkero neurri zur batzuek artzea erabaki degu. Jendea paketu ta lanean asi arte elizako kanpaia jotzeari utziko diogu. Ori esaten ari nitzaion Atezai Aizpari.

        Atezain.— Esan bezela egiña izango da.

        Zuzendari.— Zentzudun agindua derizkiot Ama! Iñor oartu gabe berdin eguneroko eginkizunak bete al izango ditugu. Ni beorren baimenaz, Gurutze'ren etxera auzoko Malen bidali det aizpa etorri dedilla esatea.

        Gurutze.— Bai Ama nere aizpa Izaskun'en billa.

        Aintzindari.— Neskatxik on eta egokienetakoa Izaskun; eta buruz argia.

        Zuzendari.— Etortzeko esan diot, baldin gauza okerragora ba-doa etorkizunari begira bear diogulako. Emendik bidaltzen bagaitue ala igesi bagoaz, nun sartu, nola jantziz aldatu, ta nora gauzak jaso jakin bear bait degu. Ortaz Izaskun'ekin itzegitea nai ta naiezkoa zaigu.

        Aintzindari.— Zuk egiña zuzen egiña dago. Orrengatik zera Zuzendari Ama; oraingoz, ordea, Goikoak lagun, ez degu emendik iñora igesi joan bearrik. Gure lan, elizkizun eta otoitz aldiak oi bezela pakean egiteko eran bait gera.

        Gurutze.— (Asperenka) Zorionaren aundia!

        Aintzindari.— Bai, D. Martin'ek eskiertasun osoa eman dit, ez digula iñork eragozpenik ipiñiko. Gañera, gauez eliza ta komentua gordetzeko zaindariak izango ditugu.

        Zuzendari.— Onela baldin bada gaitzerdi. Guarda zibillek zaindu ezkero ziur gera.

        Aintzindari.— Ez uste. Oiek agintarien morroi ta mutil dira, goi agintaria ona ala txarra izan. Ordaintzen dietenaren menpeko. Ta gure zaindariak Kristoren mutillak izango ditugu; biotz oneko kristauak.

        Atezain.— Zaindariak komentuan. Zer ikusi bear ote degu bada.

        Aintzindari.— Jaungoikoak nai dezana.

        Zuzendari.— Bera degu zaindari onenea. Arengan ustea lotu bear. (Aldatuz) Izaskun'i etortzeko esan diodanez, une ontan zerbait lagundu gaitzazke. Ez da ala?

        Aintzindari.— Bai, bai, aren laguntza pozik artuko degu. Emen beti pozik ikusten ditugu onelako gazte zintzo ta etxekoiak.

        Atezain.— Ta dotore ta txukun jantzia! Aren ille kixkurren orrazkera apaña!

        Aintzindari.— Ez det aspaldi ikusi. Onuzkero andereño panpoxa bat egiñik dago. Ez da ala Gurutze?

Gurutxe.-Laister du emen. Ordu ontan etxean lanean aritzen baita.

        Zuzendari.— Zuen etxea ez dago urruti.

(Ateko zintzarria entzun bedi ta guziok ateruntz begira ipiñi bitez.)

        Gurutze.— Ea bera dan!

        Zuzendari.— (Atezaiari) Aizpa, ezin utzi da atea bakarrik.

        Aintzindari.— Urrutitik ere zaintzen ba-daki ordea.

        Atezain.— Ori esan Ama. (Ateruntz abituaz) Laister jakingo degu nor dan atean.

        Gurutze.— Nere aizpa dala biotzak esaten dit.

        Aintzindari.— Biotzak, maiz asko oker irizten du gero; bañan, tira: gure ongi-etorria aldez aurretik irabazirik dauka.

        Zuzendari.— (Abotsak entzun bitez) Gurutze aizpak asmatu duala uste det. Izaskun'en abotsa da atadian.

IX AGERRALDIA

Lengoak eta Izaskun

(Atezai ta Izaskun sartuaz)

        Atezain.— Sartu aurrera Izaskun. Ea «komunidade»osoa itxoiten daukazu-ta.

        Izaskun.— Ezta abadesa banintz ere! Lotsatuko naute. Arratsaldeon guzioi! (Aintzindari ta Zuzendari Ama'k agurtu bitza; Gurutze aizpari musu emanez.)

        Aintzindari.— Zure guraso ta senideak onik izango dira beti.

        Izaskun.— Bai andrea, oso ondo dira, eskerrikasko.

        Zuzendari.— Zuri galdegin bearrik ez dago. Ain alai ta zoriontsu beti.

        Aintzindari.— Ortan Gurutze aizparen antza degu.

        Izaskun.— Zerbaintengatik gera aragizko aizpak.

        Aintzindari.— Gogoz ere orrela izango zerate, bai.

        Izaskun.— Ez dakit bada. Etortzeko gaztigatu didate ta emen nazute.

        Gurutze.— Bai, Zuzendari Ama'k irekin itzegin nai din.

        Zuzendari.— Zera da, kalean zer jazo dan jakiteagatik. Tiro-otsak entzun bait-ditugu. Matxinada beltza datorrela esan digute, ta ez dakigu zer egin.

        Izaskun.— Guk ere etxetik tiroak entzun ditugu. Jostundegian lanean ari giñan. Ola aunditako langileak opor egin dutela zabaldu da. Tiroak beko zubian izan dirala bañan aidera boteak. Ez dakit geiago. Illuntzean zerbait jakitera Batzoki'ra joateko asmoetan nintzan.

        Atezain.— Emakume Abertzaleen lendakari baita.

        Aintzindari.— Ederki, ederki; ortarako din zeran ezaugarri. Ta gauean zure etxetik kalera bakarrik joaten ausartzen al zera?

        Izaskun.— Txikitandik oituta gaude.

        Atezain.— (Maliziz) Ta agian nork lagundu ere izango bait-du.

        Aintzindari.— Ez da arritzeko gauza. Munduan ere andre, emazte ta ama onak bear dira. Ezin izan guziak monja-gai.

        Izaskun.— Ez noski; bañan nik onelako adiskide ta laguntzale gutxi izaten ditut Atezai aizpak bestela uste arren.

        Atezain.— Batekin aski dezu-ta.

        Zuzendari.— (Asarre-antzean) Gogaitaraziko dezue Izaskun onelako galderak egiñaz.

        Izaskun.— Baterez Ama.

        Gurutze.— Oiturik dago.

        Aintzindari.— Ala obe, olgetak naigabeak bezin irritsu artu. Gaur uste det, ordea, gure Zuzendari Amak, benetan, itzegin nai dizula.

        Zuzendari.— Bai, ajola aundiko beste arazo batera deitu zaitugu Matxinada gañean baitdegu. Gorri ta gaiztoak errelijio doneari ta monja ta praileai dioten gorrotoa ba-dakizue.

        Izaskun.— Emen, arrotz bat edo beste kendu ezkero, ez dago ain jende gaiztorik. Ez ba!

        Zuzendari.— Emengoak ez digute beldurrik ematen bañan Ibarpe'ko komunistak oporraren aitzekiz erria nastutzera etortzen ba zaizkigu, komentutik igesi egin bearrean gertatuko gera. Une ori, zoritxarrean irixten ba da, zuen laguntza eske gatoz. Erriko sendi on batzuetan banatu bearko genuke.

        Izaskun.— Ez larritu orrengatik. Gure etxean lau edo bostentzako leku ba degu beintzat. Ta beste guzientzako ere errez arkitu leike.

        Zuzendari.— Eskerrikasko Izaskun, Jainkoak ordain dezaizula.

        Aintzindari.— Gure Zuzendari Ama lasa gelditu dala dirudi, ta etxeko guziak ere bai.

        Zuzendari.— Aldez aurrez begiratzea obe bait da, gero itxumustuan ibiltzea baño.

        Izaskun.— Ori egiña dago. Ez didazute eskerrik eman bearrik. Neronek gertuko dizkitzuet, nola ta zer etxeetara joan.

        Gurutze.— Jainkoak ez dezala nai ordu ori eltzea!

        Izaskun.— Etxean utzi unan tokia antxe aukanan iretzako. Amari poza aundia emango dion. (Gurutze'A.k eskuzapiaz legortzen du begietatik darion malkoa...)

        Zuzendari.— Au zan bada guzia. Itxoin... beste oztopo txiki bat ere badegu: zera... jantzi kontua.

        Atezain.— (Par-santo gozoak egiñik) Ja, ja, ja. Ta kaskamotzena! (Beste guziak parrez asi bitez.)

        Zuzendari.— Ez da parregiteko unea. Gure buruak nola ala estaliko ditugu. Jantzietan, geientsuenak kaleko soñeko bat ala beste ba-degu, bañan zarpa zar egiñik ezin aterako gera. Urrutira ezagutuko gaitue.

        Izaskun.— Dituzuenak antolako dizkitzuegu. Ta zerbait peitu bazaizue gure jostundegian izango da zuentzako aña.

        Aintzindari.— Ez det uste ortara iritxiko geranik. Gañera, monjak apainketa gutxi bear degu.

        Zuzendari.— (Aintzindari'A'ri) Beorren baimenaz Izaskun gurekin gora igo dedilla. Onela ditugun jantzi ta puskak ikusiko ditu.

        Aintzindari.— Bai, bai, koruko ordu arte beta ba degu (Irritsu Izaskun'i) Ea bidea ikasita monja sartzeko gogoa egiten zaizun. Goazen! (Barneruntz abiaturik).

        Izaskun.— Nork daki?

        Gurutze.— Egia balitz! Bi izango giñake etxe batetik.

        Aintzindari.— (Sartuaz) Gure txokolatea nolakoa dan txasta bear dezu Izaskun. Neroni noa sukaldariari gertutzeko esatea, beste agindu bat ere eman bear diot-eta.

        Atezain.— (Atadiruntz joanez) Noan nere atea. Etxekoentzat ez bait-da txokolaterik izaten. Bañan Izaskunek merezi du. Ta baita senargai on bat ere!

X AGERRALDIA

Paxkual sakristaua ta Gotzon etxe antolatzallea

(Elizatik irtenik, Gotzon lan tresnak eskuan daramazkila)

        Paxkual.— Ik ez al dek uelgarik?

        Gotzon.— Tellatua ondo antolatu arte ez beintzat. Itute aundiena aldare nagusi gañera erortzen baita. Zer bada?

        Paxkual.— Zera, gaur lan egitez toki askotan utzi bait-dute. Ibargorri tik etorriak omen dira uelga jarri ta lantegiak itxi araztera. Betikoa; istillua jartzeko aitzekia.

        Gotzon.— Ez da beti aitzekia izaten. Guri ez digu Alkartasunak agindurik eman, eta lanean jarraituko degu. Ez dakit zer izan diteken.

        Paxkual.— Ba kapitan-jeneral guzia asaldatuta kolpen bat eman ote duten entzun diat. Madrid'en izugarrizko matxinada zagokela. Langilleak kalera irten emen dituk. Bañan alperrik ari dituk. Jeneralak kontra dirala Errepublika'k ankaz gora joan bear dik.

        Gotzon.— Ez soldadu ta jende txea alde badu. Zuek beti gudan pentsatzen. Pakea ta lana bear ditugu emen. Eta gure araudi ta lege zarrak arrotz geiago sar ez dedin. Ez beti Madrid'eri begira egon.

        Paxkual.— To! Bedaio'ra begira egongo gaituk. Fueroak Errepublika'k emango zizkiguk!

        Gotzon.— Ez Errepublika'k eta ez Erregetzak. Oiek artu, irabazi egin bear dira. Onean ala txarrean. Ori da karlistak egin nai ez dezutena. Ez bait dezute euskal maitasunik!

        Paxkual.— Aizak'i! euskaltasunean ez zidak iñongo bizkaitarrik irabazten eta oraingo gazteak gutxiago.

        Gotzon.— (Paketiar) Ez, ez!, zu karlista piketakoa zera. Bañan salduta zaudete buruzagi maketozaleak dituzutelako.

        Paxkual.— Ortan arrazoi dek. Gure artean ez dek traizioa besterik...

        Gotzon.— Jakiña! traizionalistak...

        Paxkual.— Bai Maroto'tik asita. Orain ere gure alderdian nozedaldarrak dizkiagu nagusi. Orrengatik ez nauk geiago «Circulo Carlistara» joaten.

        Gotzon.— Zuk gure Batzoki'ra etorri bear zenuke.

        Paxkual.— Ez motel! Zarra nauk bide berriak artzeko.

        Gotzon.— Ez da beñere berandu Aberria ezagutzeko.

        Paxkual.— Ez zekiat itz berri oiek nundik sortzen dituzuen.

        Gotzon.— Itz eder ori ondo ulertzean «abertzale» izango zera.

        Paxkual.— Txorakeri oriek baño naiago diat baxo erdi bat edan.

        Gotzon.— Ortan ere lagunduko baitut. Goazen traguxka bat egitera. Bidenabar kale aldean zer dioten jakingo degu.

        Paxkual.— Ez ziok giro kalean ibiltzeko! Ea berriz ere tiroka asten ditukan. Bañan tira! goazemak, egarri niatxiok.

XI AGERRALDIA

Lengoak, D. Martin eta Atezai Aizpa

(D. Martin goibelago len baño)

        D. Martin.— Aitzindari Ama deitu zazu.

        Atezain.— Goian dago bixita batzuekin. Gaztigatuko diot. (Jakin naiez) Kaletik aguro itzuli da D. Martin. (Geldi bedi)

        D. Martin.— (Kezkati) Bai, ez dago astia galtzerik. (Sakristau ta Gotzon ikusirik) Zuek ere emen? Poztutzen naiz. Zure bearra ere ba-det Gotzon. (Eskuan mallu ta igitaria dituala oarturik) Komunista biurtu al zera?

        Gotzon.— (Irritsu) Ea, ea! Igitariarengatik?, Tellatuko belarrak ebakitzeko da. Etxe zaarrak beti bait-du ituteren bat.

        D. Martin.— Gizartea ere alaxen dago itutez beterik. Eta tresna oiek utzita ez dakit jendea erria aldezteko armak artu bearrean ez dan izango.

        Paxkual.— Ori gazteentzat, Nik onuzkero kandelak itzaliaz jarraitu bearko det.

        D. Martin.— Uzten ba'dizue. Guda, matxinada ta naspila izugarri bat bait dator.

        Gotzon.— Ez nekien ezer, Paxkual'ek esana besterik. Oraintxe ninjoan Alkartasunera zerbait jakitera.

        D. Martin.— Itxoin zazu pixka bat elkarrekin joango gera. Ortaz itzegin bear degu.

        Atezain.— (Sakristaua'ri) D. Martin'i arpegian ezagutu diot. Aitzindari Amak esan dit kanpairik ez jotzeko. Zuri ere agindu ori emango dizu.

        Paxkual.— Gudatea ba-dator ildakoen alde jotzea ez dute eragotziko bederik.

        D. Martin.— Or zera oraindik atezai aizpa. Zoaz aguro Aitzindari Amari gaztigatzea. Arren eta arren!

        Atezai Aizpa.— Barkatu D.Martin, ez nengon azturik Emen dezu beriala. (Bijoa)

        D. Martin.— (Kezkati) Gauza ilun dago benetan. Militarren asaldaketa zabaltzen doala dirudi. Iruña'n ere nagusitu emen dira. Oraintxe radioz esan emen dute 20.000 rekete Gipuzkoa gañera datozela.

        Gotzon.— Zer erru ote du Gipuzkoa gaxoak, bazterrak ondatzera, onuntz etortzeko.

        Paxkual.— Etorri ditezela gaur bertan errege ta guzi.

        Gotzon.— Bai zaldi-zuri gañean...

        D. Martin.— Paxkual ez itzazula itz oiek nun nai esan. Oraingoa ez da jostaketa, espetxera eraman zenezakete-ta. Beraz kale aldean isilik egon. Odola isurtzen asi dedinean ez jakin zipriztiñak noraño elduko ez diran.

XII AGERRALDIA

Lengoak eta Aitzindari ta Zuzendari Ama'k; Gurutze Aizpa ta Izaskun ondoren.

        Atezai.— (aurretik) Emen dituzu guziak D. Martin.

        D. Martin.— Ez ziran urruti orduan. (Etorri berriai) Barkatu zuen eginkizunatik aterazi ba zaituet.

        Aintzindari.— Ala da. Gure atezaiak alako larria eman digu.

        Atezain.— Kapellau jaunak biadali nau.

        D. Martin.— Egia da, arnas estuka etorria naiz berri oso txarrak bait-dira. (Monjak arpegi izutuz begiraturik) Eh! Bai ote? Jesus!

        Zuzendari.— Zer gerta bear zuan nabaitzen nuen aspaldi.

        Aintzindari.— Gogo onez ar zagun Goikoak bidalitakoak.

        D. Martin.— (Gurutze Aizpa ta Izaskun'i so egiñik). Zu ere emen Izaskun.

        Izaskun eta Gurutze.— Bai jauna bai! Arratsaldeon kapelau jauna!

        D. Martin.— Orobat zuei. Aizpa biak elkarrekin pozik izango zerate.

        Gurutze.— Pentsa. Oso gutxitan etortzen ba zait.

        D. Martin.— Aldi txarretan bizi bait-gera monja sartzeko. Ez da ala Izaskun?

        Izaskun.— Ori esan.

        D. Martin.— Oraintsu-orain Paxkual eta Gotzon'i esaten arin nintzaien (oiek buruaz baiezten dute) eta on da guziok jakitea matxinada bete betean gaudela... (D. Martin inguruan jarri bitez antzeztokiak uzten duan eta antzez uneak eskatzen duan arabera) Azken berriak dira, militarrek Marruekos-en eta Sevilla'n asitako asaldaketa beste toki askotara zabaltzen ari dala.

        Batzuek.— Ene! Zer gerta bear du emen! Lurrikara!

        D. Martin.— Iruña'tik ere berri latzak dira. Ez da ordu laurden bat jakin dala, radiobidez, Errepublikako agintariak mendera ditzutela. Ta ogei mila gizon, reketeak geienak, Gipuzkoaz jabetzera omen datoz. Au guda da, anai-arteko guda ankerra. Erri batentzako ondamena.

        Aintzindari.— Jaungoikoa gutzaz errukitzen al da.

        Zuzendari.— Rekete oiek onak dira. Emengo gaiztoai besterik ez die erasoko. Errelijioaren alde egingo dute.

        D. Martin.— Errelijioaren aldezle zintzoena, aren aginduak ondoen goimaitasunez betetzen dituana da. Jesukristo'k erakutsi bait-zigun ezpata zorrotik ateratzea arrisko aundi dala. Pakea da errien ondasun aundiena.

        Atezain.— D. Martin, berri ordez, sermoia egiten ari zaigu.

        Aintzindari.— Ez bait-diogu lagatzen.

        D. Martin.— Aguro amaitzen det. Itzaldi luzeak ez ditudala maite ba-dakizue-ta. Ez dago giro berriketarako. Kalea itsusi dago; oso beltz. Gobiernoak gogor egiteko aginduak eman ditu. Ortan sozialista ta gorriak mutilak dira. Onera ere Ibargorri'tik sail-batzuek etorriak emen dira, izkiluz orniturik noski. Alkatearen galdera egin omen dute. Ta au igesi egin duan susmurra dabil. Circulo Carlista'ra joan emen dira ta ez ote duen iñor arkitu. Gauza da jendea baitzen asi dirala: Iturburu anaiak, Joxe txiki ta Kaxildo Etxezarrekoa ere bai. Ez dakit zenbait geiago.

        Aintzindari.— D. Kasildo ere bai? Gizarajoa.

        Zuzendari.— Ain kristau ona!

        Paxkual.— Pastelero ederra!

        Aintzindari.— Ez orrelakorik esan, Jaungoikoarengatik Paxkual beste orrenbeste egin zenezakete zurekin.

        Paxkual.— Badakit Ama. Nik ere argizai usaia det; erle argizai garbiarena ordea, gantzik gabekoa. (Par dagite Aitzindari ta Zuzendari ez gañerako guziak).

        Aintzindari.— Ez da arroegia izan bear. Norberak ditugu gere utsegiteak. Eta utsegite gaitzena elkarrenganako gorretoa. Katoliko artean ori gertatzen bada ez da arritzeko etsaiak egunetik egunera nagusigonetzea. Ez al derizkietzu, D. Martin, egia dala?; onak bat egin bear luketela?

        D. Martin.— Ongi mintzo zera Aitzindari Ama, Ortan leiatuko gera. Ordu erdi bat barru kristau langilleen elkartsunean bilera degu. Guzien artean erria zaintzeko. Paxkual eta Gotzon an izango dirala uste det.

        Gotzon.— Bai jauna, nere laguntza izango du.

        Paxkual.— Ni oraintxe meza laguntzeko besterik ez naiz gauza-ta...

        Zuzendari.— Komentua zaintzeko mutilak bidaliko dituzu ez da ala?

        D. Martin.— Bai Ama, ez kezkarik izan. Zuek gauez lasa egon. Goazen Gotzon. Paxkual gelditu dedila nai badu (abituaz).

        Paxkual.— Ori diozun ezkero, eliza begiratzea noa.

        Izaskun.— Nik ere etxe aldea joan bearko det. Emen entzundakoaz berri geiago jakiteko gogoa egin zait. Ba ezpada ere. (Gurutze Aizpari) Biar etorriko natzaizue berriz.

        Gurutze.— Amatxori-ta ez beldurtzeko esan. Anaiak kontuz ibiltzeko. Emen ondo gerala.

        Zuzendari.— Ez aztu gure jantziena egitez.

        Aintzindari.— Zoazte Jaungoikoa'rekin. Agur. (Monjai begiratuaz) Zeruko laguntza izan dezagun une larri oietan, gaurtandik, goizeko ta arratseko otoitz aldia ordu betez luzatuko degu. Gertu zaitezte alaba maiteak, barau ta beste korputz ildurak pakearen alde eskeintzen.

II ekitaldia

Batzoki bateko idazkaritza-gela matxinada egunetan. Mai baten gañean, naste-borraste, paper, egunkari ta ingi. Eserlekuak tokiz at sakabanatuak. Orma bazterrean bizpairu izkillu, dantzari-makil, arrats, txistu, ikurrin oial eta abar. Gau erdi inguru da.

I'GO AGERRALDIA

Gotzon eta gudari bat (izkillu ta guzi)

(Azkenengo au sar bedi erdi lotan zegon Gotzon esnatuaz)

        Gudari.— Eup! Gabon!

        Gotzon.— (susperturik) Kaxo «Urdiña»! zer degu?

        Gudari.— Zera, rekete oiek bertaratzen ari dirala.

        Gotzon.— (izuikaraz zutiturik) E!?...

        Gudari.— Bai motel, illuntzean Ergoien artu zigu ek.

        Gotzon.— A! Ori banetxekian; kosta bear zaiek, ordea, andik aurreratzea.

        Gudari.— Bai gizenki jokatzen badiagu. Ez nauk ortara etorri. Iturriza'ko komentuan zaindari gatxeudekala ba-akik noski. Ba erria aldezteko Monja-tontorra oso toki berezia dala-ta, gorriek komentu beretzat artu nai ditek. Zer egin bear diagun jakiteko on ukek Batzarreko norbait bertara joatea.

        Gotzon.— Emen, Batzarrekotatik bakarra niago, besteak lotara joanak bai-dituk. Neronek ere oea obeto artuko nike. Amabost egun auetan irutan besterik ez diat maindira artean lo egin. Eta berrogei ta zortzi ordu aundi begirik itxi gabe zeramazkiat.

        Gudari.— Begiek? naiko itxiak ituan emen sartu naizenean. Loa uxa zak eta goazen. Gero ere zurrunka egiteko beta izango diagu-ta.

        Gotzon.— Itxoin zak pixka bat. Joango gaituk elkarrekin. Jaun baten zai niagok. Ordu laurden bateko aldia izango dek guzia.

        Gudari.— Orduan, bitartean, kalea artzera niak (abituaz).

        Gotzon.— Orri eskerrak zutik egon al nauk. Aizak i? Ergoien'go ortan «su» aundia izan al dek?

        Gudari.— Bai zera! Sei ala zortzi kañoi «opil» sartu omen dizkitek, etsaiek; eta gureak berriz, batzuek izkillu gabe, besteak zizpa zar batzuekin (sorbaldan darama erakutsiaz), onen erakoak, eta erregai gutxi su egiteko. Utzi egin bear!

        Gotzon.— Izkillu saila aundi bat Bilbo'ra iritxia izan bear dek eta biar, emen ere, nai aña izango ote dizkiagun.

        Gudari.— Garaia dek. Ba zeukat gogoa! Gure mutilei izkilluak ematekoa. Eraso zatela orduan reketeroak.

Ezta gorriek ere ez ditek nai dutena egingo kalean. Ez ala Jainkoa!

        Gotzon.— Eutsiko zuagu.

(Oin otsak)

        Gudari.— Norbait zetorrek. Ea ik bear dekana ote dan. (ateruntz aurreratuta) D. Martin kapellaua dek eta! (etorri berriari erantzunez) Bai, emen dezu. (Gotzon'i) Ire galdera egiten dik.

        Gotzon.— D. Martin? Sartu dedilla ba!

        Gudari.— (joanez) Beian kafea artzen geldituko nauk.

        Gotzon.— Ederki! Laister nazue zuekin.

II AGERRALDIA

Gotzon eta D. Martin

        D. Martin.— (sartuaz) Jainkoak dizula gabon!

        Gotzon.— Baita beorri ere D. Martin. Zer dabil garai ontan eta sotana utzita?

        D. Martin.— Bearko. Onela iñork ez ezagutzeko eran bait nabil. Ituritza'n zer gertatzen dan ba-aldakizu?

        Gotzon.— Bai jauna. Oraintxe etorri zait «Urdiña» esatera. Auek dira istiluak! D. Martin, egun onak damaizkigunak! Erañegun D. Kaspar baitu zuten; atzo karlistetako batzar guzia tartean nere lengusu Ixidoro. Ta eskerrak aundiki jende geienai igesegiteko agindu diegula, bestela ez legoke kartzelan guzientzat lekurik. Eta gaur au! Gorriek Iturritza'ko monja etxean sartu nai dutela. Eta ezin ukatu zaie, jakiña, komentu gaña toki berezia bait-da.

        Gotzon.— Zergatik ez? Ikusiko degu. Orain goaz Urdiña, bere mutilak eta ni Iturritza'ra.

        D. Martin.— Andik bait nator! Gorrien buru egiten duanarekin mintzatu naiz eta aiek etxe ori nai ta nai ez artu nai dute. Batetik Ergoien'dik igesi etorri diran mutillai ostatu emateko; ta bestetik mendixka gaña ikusbegi ona, babesa ta etsaiari aurregiteko leku berezia dalako. An daude moja guziak izuturik. Aitzindari Amari esan diot ez larritzeko. Eguna argitu aurretik komentutik ateratzea dutela onena.

        Gotzon.— Nik uste ba, obe dutela gelditzea. Iñork ikutu alditu ba egundaño? Itxoin zatela. Ez al gera aski berak zaindu ta begiratzeko? Gero ere ateratzeko beta izango dute.

Don Martin.-Nik ere orrela uste nuen lenago. Orain ordea, gertakizunak ausnarturik, gerora uztea okerrago dala derizkiot. Ez dira gaxoak azken orduan tiro tartean aterako. Gerdu daude: jantzi, tresna, ta elizako ontzi done ta kutunenak jasorik dauzkate. Ene iritzian oraintxe dute oartzeka irteteko unea. Sakristaua Izaskun'en billa bidali det. Onek bait daki zer etxetara joan bear duten, nundik nora ibili ta abar. Batzoki'ko gudari mutillak lagunduko dituzte, eta egiña dago guzia. Ordubeteko lana!

        Gotzon.— Beorren iritzia orrela baldin bada, niketz ez dago eragozpenik. Bereala joango gera mojak ateratzea. Beian daude mutilak zai, kalea artzen.

        D. Martin.— Ainbat obe! Arin, arin; gero zer gerta leiken ez daki Jainkoak bestek. Zorigaiztoko reketeak gañean ditugu. Aurrera ba-datoz, zenbait gorri amorratuai erria galdu ta uzteak egingo dien zartadan, piztikeriak egiten asiko ote diran beldur naiz.

        Gotzon.— Erria utzi, galdu? Ez berealakoan! (isilka-misilka) Biar izkilu ta erregaiak erruz izango omen ditugu. Gañera gudari sail aundiak datoz. Beraz reketeak emen sartu? Ez dago beldurrik!

        D. Martin.— Burruka aundia baldin bada ainbat gaiztogo. Zenbat eta izkilu geiago, anai arteko odol isurtze aundiago. Biotzak gorrotoz gañezka ta kristautasuna illa gogo ta asmoetan. Ondamenaren aundia! Nola amaitu.

        Gotzon.— Zer nai zukean bada? erriko ateak zabalik uztea? Rekete andur oiek etorri zaizkigu, lenengo, izkiluz eraso ta gu menperatzera. Emen gogoz ase ez bagiña, ere, paketsu geuden.

        D. Martin.— Egia da, ondotxo dakit. Izugarria da erori zaigun zigorra. Izugarrikeri beltza, ezin esan alako obena Erlijio santua aoan artuta gudate negargarri au piztu dutenarena. Jesukristo aitatuz lagun urkoak, naiz gaiztoak izan, odoletan itotzea. Sinismen berdiñeko anaiei maitasunaren ordez ezpataz suntsitu nai izatea. Errelijioaren etsaiek basatikeri aundiak egin dituzte; kristau izenekoak egiten ari diran eriotz sinitzgaitzak erdiratzen ditet barrena.

        (Itunki) Gotzon, apaiz naizen aldetik, biotz-biotzez esaten dizut nere bizia pozik eskeintzen dedala ala gerta ez dedin. Bestenaz nola goazke Jesukristoren ordezkariak erriaren gana Ebangelioa erakustera?

        Gotzon.— Gogoketa itun-oiek utzi bitza. Jainkoak lagunduko gaitu. Lanean uste onez ari bait gera. Etsaien biziak gordetzen ditugu, zenbaitek esker onik ez badigute emango ere. (Sutsu) Euzkadi azkatzera goaz.

        D. Martin.— Bai, bañan Iturritzako mojak aztu gabe. (Par dagite biok).

        Gotzon.— Sakristaua ere emen degu-ta.

III AGERRALDIA

Lengoak Izaskun eta Paxkual

(Sartuaz Izaskun'ek bultzatzen duala)

        Paxkual.— Batzoki'ra sartzen ikusten ba naute?

        Izaskun.— Aurrera gizona. Ta gabon jaunak.

        D. Martin.— Baita zuei ere. (Paxkual'i) Apaiza sartzen dan lekuan sakristaua ere sar diteke.

        Gotzon.— Ezkontza sakramentuan ez ezik. (Par dagite) Kosta zaizu gureganatzea Paxkual.

        Paxkual.— Ez ba. Aguro etorri naiz (Izaskun'egatik) Onen etxean oieratu gabe bait-zeuden.

        Izaskun.— Nork lo egin lasa egun oietan. Berriketan ari giñan.

        D. Martin.— Gaur ez beintzat. Tira, Izaskun beriala Iturritza'ra joan bear degu monjak atera araztea. Zuk badakizu zer etxetara zabaldu, ez da ala?

        Izaskun.— Bai jauna, ta gurean bezela beste etxetan ere monjak noiz joango (zaizkioten) zai daude. Aski degu ate jotzea. Amabi monja gelditu dira Iturritza'n, ganerakoak beste erritara bidali zituztelako. Binaka zabalduko ditugu; ta gure etxean lau, aizpa Gurutze'kin.

        Gotzon.— Ori da gauzak tajuz erabakitzea. Zu bezelako laguntzaleekin guda irabazi diteke.

        Izaskun.— Toki onean!

        D. Martin.— (Gotzon'i) Ta zerua ere bai alakoarekin ezkontza-sakramentuaren bidez. Aukeratzen jakin bear.

        Gotzon.— Guda amaitzean lan ortan asiko naiz.

        Paxkual.— Ziri ederra sartu dik.

        Gotzon.— Lenago sartu dizu, zuri.

        D. Martin.— Ziriak utzi ta goazen lenbaitlen Iturritza'ra. Zu aurretik Paxkual.

        Izaskun.— Biok joango gera elkarrekin.

        Paxkual.— Eskerrikasko bañan laguntzale gaztea obe degu. Ez dago gau atsegiña kalezkale ibiltzeko.

        Gotzon.— Txarkeriren bat egingo dieten beldur da. Emen norbaitek gelditu bear du ta Paxkual egon dedilla gu itzuli arte.

        D. Martin.— Neregatik bai. Goazen.

        Izaskun.— Gure etxera lo egitera joango zera. Bat geiagorengatik!

        Gotzon.— Paxkual! Batzokian etxean bezela zaude. Egarri bazaude beian zerbait eskatu; jan nai badezu berdin, eta logaleak errenditzen ba'zaitu lo egin.

        Paxkual.— Ez dago esan bearrik, moldatuko naiz.

        D. Martin.— Aurreratzea goaz. (Abituaz).

        Gotzon.— Atadian itxoin bezate. Urdina ta gudariei deitzera noa (Barrura daraman atetik otsegiñaz)¡Urdiña! Goazemak! (Itzuliaz) Ba-datoz.

        Izaskun.— Mutil gizaxoak!, egun oiek guzietan artzen duten nekea. (Bijoa D. Martin'erekin).

        D. Martin.— Pozik gañera. Kristau onak bait-dira. Gaztedi zintzo ta garbia Jainkoak ordaiduko ditu.

        Gotzon.— Bai; mutil oriek egiten ari diran lana ez da bestenaz munduko urre guziaz ordaintzen.

        Paxkual.— Beste orrenbeste egingo nuke oien sasoia izateatik. Oraintxe gelditu bait naiz ez zerurako ta ez lurrerako. Ez gizon, ez sakristau ta ea ea ez kristau; gorrien menpeko.

IV AGERRALDIA

Gotzon, Paxkual, Urdiña ta mutillak.

        Urdiña.— (Beste iru edo lau mutil izkilludunekin sarturik). Emen gaituk! Noranaiko gertu. Bizigarri zerbait artu bait-diagu. Berdin zaiguk komentura joan ala «tanke» barnean sartu.

        Gotzon.— Ez, ez komentura joan bear dezute. Gorriek tanketan sartu ditezela nai badute.

        Paxkual.— Bai; gañera, monjak biar goizerako gosari ona utziko dizute.

        Urdiña.— Ez digu ajolik!

        Gotzon.— Iturritza'ra bada aguro.

        Urdiña.— (Mutillai aginduz). Irmo mutillak! ¡Eup!

(Mutillak irme jarri' bitez).

        Gotzon.— Ondo erakutsiak dauzkak.

        Urdiña.— Bearko! Agintzaperik gabe ez zegok soldauzkarik.

        Gotzon.— Gudak jarraitzen badik izarduna izatera iritxiko aiz.

        Urdiña.— Izarduna ez zekiat, bizarduna bai ordea, lenago balaren bat sabelean sartzen ez ba zidatek.

        Gotzon.— Zer derizkiotzu mutil oietzaz Paxkual, ausartak dirala e?

        Paxkual.— Geiegi! Karlisten gudatekoak bezela. Amaika onelako galdu zan, alperrik, orain, gu, etxetik bialduak izateko.

        Urdiña.— Oraingoan ez dago salketarik Paxkual. Berak zuri ta gorriek matxinada sortu ba dute, guk euskaldunek Jangoiko ta legezarraren alde fin jokatuko degu: (abestia urdiñak asi ta mutillak erantzuten diote).

                Eusko gudariak gera

                Euskadi azkatzeko

                Gertu daukagu odola

                Aren alde emateko.

                Irrintzi bat entzun da

                Mendi tontorrean

                Goazen gudari danok

                Ikurriñen atzean».

        Ta zuk sakristautzan Iturritza'n jarraituko dezu.

        Paxkual.— Ire kanta ez zeok gaizki. Ni nere lantegian guziari Amen! esaten oiturik niagok. Beraz alabitz! Ez diat saltza ortan sartu nai. Or konpon zuen zuri ta zuen gorriekin.

        Gotzon.— Berandutu egingo zaigula. Zu geldi zaite emen lasa. Ta norbait nere bila baldin ba dator ala beste zerbaiten galdezka, itxoin zala.

        Paxkual.— Bai, bai, aditzera eman zuat.

        Gotzon.— (Abituaz Urdiña ta mutilai) Goazen! Guk zainduko degu azken arte Iturritza'ko komentua.

        Baita bertan atxituko ba gaitue ere!

        Urdiña.— (Mutilai) Jaso izkiluak! eup! Aurrera eup! (Bijoaz; Paxkual aiei begira gelditzen da atean, gero gela barnera itzuliaz).

V AGERRALDIA

Paxkual bakarrik; gero Gorri

Azkeneko au, nai izan ezkero, bizpairu gudari gorriz lagundurik ager bedi.

(Paxkual astiro eseriko da, oarkabean, abertzale gudariei, entzundako abestia txistuz joaz. Ontan dagoala GORRI ta lagunak ager bitez. Guziak izkilludunak, lepoko gorria daramatela.)

        Gorri.— Osasuna, lagun!

        Paxkual.— (Etorri berriai arriturik begiratuaz) Osasuna ta... pakea adizkide.

        Gorri.— Bakea?... Ez andi-mandi guziak garbitu artio.

        Paxkual.— Orduan pixka baterako gerra ba-degu. Gizon bakoitzak barnen bait darama aundinaikeriaren griña ta arra.

        Gorri.— Oraintxe degu kapitalismoa apurtzeko okasiñua. Ez ba degu zapaltzen fazismoa, betiko menderatuko gaitue.

        Paxkual.— Beartsuak naiko menderatuak bizi gera beti. Ez dakit nolatan goikoak asaldatu diran, agintzen egon da.

        Gorri.— Ezin ikusia gertau zaielako, bekoak igoten ari bait giñan. Eurak beti azpian euki gura bait gaitue. ¡Ez ba rebeloziñua izango dabe!

        Paxkual.— Onelakotan bekoak gora igotzen dira; ta goikoak bera. Matxinadan dunak galtzen du. Neri beintzat ez didate asko kenduko.

        Gorri.— Orain gizarteko bardintasuna erduko da. Guzientzat progreso ta zibilizaziñoa. Au da: demokrazia.

        Paxkual.— Orrek deogratias dirudi. Besteak ez dakit zer esan naiduten.

        Gorri.— Bai berba gitxitan, abade, praile ta monjak birrindutia.

        Paxkual.— (ikarati) Ori errilijioaren kontrako gauza da nola nai.

        Gorri.— Jakiña! Errelijioa erriaren opioa baita!

        Paxkual.— O pio!?

        Gorri.— Bai gizona! Intzentsuaren lurriña edo...

        Paxkual.— (maltzur) Ori ala dala, zer egin bear dute sakristauekin?

        Gorri.— (zer erantzun ez dakila). Au da galderia! Sakristauagaz zer erabagi artu gero pentsauko dabe.

        Paxkual.— Ez dituzte ilko noski?

        Gorri.— Errusi'n zelan jokatu daben itaungo dogu.

        Paxkual.— Urrutiko intxaurrak!

        Gorri.— Orain urrego degu zeregiña. Iturritza'ko komentuko monjak bidaltzera goaz. Toki ura geuretzat bear dogu. Zabala ta guziz leku ederrean emen dago-ta. Ez da ala?

        Paxkual.— Bai; leku txarragoak izan oi dira.

        Gorri.— Gerrako komisariuak esan dauskunez ori emen da ori au defenditzeko posiziño estatejikoa.

        Paxkual.— Nik baño geiago dakizu gauz erretzaz.

        Gorri.— (losintxa onarturik) Zeu bizkaitarristen komitekoa izango zara noski?

        Paxkual.— (larri) Ez jauna, ez! Ni ez nazu ezer.

        Gorri.— Ez dago iñor etxe ontan ala?

        Paxkual.— Neroni ere zai nago.

        Gorri.— Ba larregi itxaroten daruegu komentuaren kontu orregaz. Ez genduke bizkaitarrekin asarretu gura, bano ez daukagu ezta be luzapen geiagorik emoterik. Eskarrak nazionalistiak katolikuak bezin demokrata zintzuak dirana, ostantzean triskantza kruela komentu danetan egingo genduke, egin be.

        Paxkual.— Ba ez bada ere obe dezute itxoin. Gañera emengo monjak tira... ez dira txarrak; askori jaten ematen diote; aurrak ezi ta jantzitzen ere leiatzen dira ta...

        Gorri.— Laikoak ba-lira beste enparauak legez ez liguke ajolik. Edonork dau libertadia gura daun lez biziteko. Orain presa daukogu, joan bearrean gagoz. Ez da amen iñor lagunduteko.

        Paxkual.— Nik uste laister azalduko dala bat edo bat. Bitartean eseri zaite. Zigarro bat erreko dezu: (eskeñiaz).

        Gorri.— Zigarroa artuko dautzut, eskerrikasko, bañan ezin artu nezake (jes) eserlekurik. Reboliziñoa aurrera doian artean geu ezin geldi egon, iñolaz be.

        Paxkual.— (poxpolua pizturik) Torizu sua ba.

        Gorri.— (pizturik) Ederto! Orain nigaz etorri bear zara bidea erakusten. Ez bait dodaz amengo bazterrak ondo ezaguten.

        Paxkual.— (Totel) Onela illunpetan ez dakit nik ere asmatuko nuken.

        Gorri.— Gitxi gora bera noruntz dagon esan ezkero topauko dogu. Lagun nagizu!

        Paxkual.— (aitzeki-maitzeki) Ezin utzi nezake au bakarrik ordea.

        Gorri.— Alik eta ariñen biurtuten al zara! Unetxo bat!

        Paxkual.— Urrutitxo dago-ta, bitartean norbait baldin ba-dator?...

        Gorri.— (zakarki) Zeure billa neu etorri naz ¡Arraiea! Ta gura ba-dezu ala ez nigaz joango zara joan be! Zaspi mila zentellia!

        Paxkual.— Ez asarretu gizona, ez uste lagundu nai ez zaitudanik. Berialaxe gañera.

        Gorri.— Koitau ori. Berandu da ganobageritan ibilteko. Aurrera! Izkilurik ba dezu ala?

        Paxkual.— Ez ba...

        Gorri.— ¡Zelako milizianoa zagozan! Eutsi errebolber oni bidean reketeren bat arkitzen ba-degu be! (Gerritik errebolber bat aterata eman bekio).

        Paxkual.— (beldurrez arturik). Ez da kargatua egongo?

        Gorri.— Bai gizona! amar tirogaz! Zertarako bear dezu bestela! Urten aurretik! (bultzatuaz).

        Paxkual.— (beldurti) Goazen ba, Iturritza'ra?...

        Gorri.— Reboluziñora! (bijoaz).

VI AGERRALDIA

Zuzendari Ama ta Atezai ta Gurutze aizpak.

(Komentutik igesi datoz, mundutar soñokoaz jantziak eta arras izuturik.)

        Zuzendari A.— Jesus milla bider! Au al da Batzokia?

        Gurutze.— Bai ama. Sartu bedi lasai. Au da bai.

        Atezain.— ¡Ene au larria. Ordu oietan kalean (asperenka).

        Zuzendari.— (Bazter guzitara begiraturik) Emen eskier al gaude? Ez ote zaizikigu billa etorriko? Zaindarik gabe bildurtzekoa da.

        Atezain.— Gudariak atean gelditu dira besteen zai.

        Gurutze.— Nere aizpa Izaskun etorri bezin aguro gure etxera joango gera.

        Zuzendari.— Paxkual gizajoa ikusi al dezute nola zijoan gorri aiekin? Nora ote zeramakien? Txarkeriren bat egitea edo. Iltzea berdin! Oldoztea ere!

        Gurutze.— Adiskide antzean zijoazela irudi zait.

        Atezain.— Bai zera! Eskuan errebolber bat zeramakin-eta. Ea galdegin nion gure sakristauri zer zebillen; bañan mojak giñala ezagutuko giñuztela-ta isildu egin naiz.

        Zuzendari.— Ederki egin dezu. Kontu beti mingañari! Orrek galtzen gaitu. Bestela jantzitan ez det uste iñork monja gerala ezagutuko gaitunik (Irurak elkarri begira bitez).

        Gurutze.— Gere buruak onela ikusi bearra, au lotsa! Erriko jendeak eta lagunek ikusten ba-naute.

        Zuzendari.— Goiko jaunak ba-daki ez dala gure gogoa. ez onela jantzitzea ez komentua uztea. Matxinadaren ondorena baizik.

        Atezain.— Guretzat ez dira ain txarrak izan. Eskerrak D. Martin'ek bidalitako gudari jatorrai. Oiek mutil alai ta zintzoak! Iñork ez du ezer kendu, ezer ikutu, ez elizan ez baratzan; eta azkenik nai izan degun guzia ateratzen lagundu digute.

        Zuzendari.— Bai egia da. Bañan mingarri da mutil oiek, ez beste eskubitarrekin bat egitea matxinada ta gorriak laister zapaltzeko.

        Atezain.— Berak ez dute sortu matxinada. Ez dute Jainkoa ta erria aldeztea besterik egiten, Ama.

        Zuzendari.— (Ben) Isiltzeko esan dizut Aizpa. (Gurutze'ri) Zer derizkiotzu Gurutze aizpa?

        Gurutze.— Ez dakit zer esan Ama. Agertu bear diot ordea, amabost egun oietan ainbat poz ez nuala aspaldi nabaitu nere barruntean. (goitar) Loa laburtu, otoitzaldiak luza; barauz eta zigorrez gure gorputza ildura. Nola Jaungoiko Jaunari eskerrak eman ez, gizonen gaiztakeriak ordaintzeko egokiera eskeñi digulako. Jasarpena onetsia bedi.

        Zuzendari.— Jainkoaren maitasun sugarrean irazekia zaude Aizpa, bañan guzian, neurria arkitu bear degu. Geiegikeriak soñari ezik gegoaren osasunari ere kaltegarri zaizkio. Ta maiz txerrenaren ziltzaldiak dira. Ezin genduen Iturritza'ko exte donean jarraitu, naasikeri artan: arrotz jendea, erriko mutil ta gizon izkilludunak noiz nai sartu-atera zebiltzala.

        Gurutze.— Bai ama, beorren itzak arrazoizkoak dira. Nere naigabea okerra da bear bada: biotzaren irritz zentzugabea. Aintzindari Amaren agindua bedi beti nere araua: esaneko apala ene elburua.

        Atezain.— Gudariek gure etxea ez ba digute ondo zaindu ba. Nik beintzat oiek irabaztea nai det. Ezkerronez bederik.

        Zuzendari.— Guk txurien, eskubien alde Jainkoari otoitz egin bear diogu. etsaiak zapaldu ditzan.

        Atezain.— Edozeñek daki nortzuek diran etsaiak! Guri lagundu digutenak ez beñepein. Aitzindari Ama berekin geldi da aolku batzuek ematen.

        Gurutze.— Guziengatik otoitz egin zagun. Pakea jetxi dedila len-bait-len gizonen artera.

        Zuzendari.— Ez dezaiela ezer gerta Aitzindari Ama ta D. Martin'i. Sakristaua itxura artan ikusteak beldur eman dit.

        Atezain.— Norbatzuek ba-datoz. Izaskun-eta izango dira.

VII AGERRALDIA

Lengoak, Izaskun eta Gotzon

        Izaskun.— (Sartuaz) Ez ikaratu! Gu bait gera! Besteak eraman ditugu ta orain zuen billa gatoz gure etxera eramateko. Gelak eta oiak gertu daude. Gaur lasa lo egingo dezute ta... (irritsu) goizean jeikitzeko presik gabe. (Atezai'ri) Ez da ala?

        Atezain.— Ori esan.

        Gurutze.— Beñere baño gutxiago lo egingo degu.

        Zuzendari.— Dana dala, ez dakigu nola ordaindu guregatik egiten ari zeraten guzia.

        Gotzon.— Otoitza da zuen txanpona. Gogo onez gure alde «Agur Mari»batzuek esan eta ¡kito!

        Atezain.— Gure otoitz ordu guziak! Zuen laguntzagatik ez balitz toki onean giñan. Ene! gorrien eskuetan.

        Gotzon.— Ez dira ain mutil txarrak! Ez gaur lotan ametsik egin! Aizpa.

        Izaskun.— Aintzindari Ama D. Martin'ekin dator. Gure mutillak komentu barruan gelditu dira. Gorriek mendi aldean. Beraz ez dago etxean ezer egingo duten bildurrik. Goazen etxera; guk lagunduko zaitugu.

        Zuzendari.— Eskerrikasko. Lenbaitlen joatea obe degu bai. Emen gizonezko leku batean gu egotea itsusi da.

        Izaskun.— Kalean egotea okerago zan; eta emendik errezago iñork nabaitu gabe gure etxean sartuko gera.

        Zuzendari.— Zuek aginduko diguzute.

        Gotzon.— Ni aurretik ioango naiz. Gero, Gurutze ta Atezai aizpa dijoazela. Barren kaletik. (Gurutze'ri) Ez zitzaizun etxeko bidea aztuko... mutil gazteak laguntzen zindutenekoa...

        Gurutze.— Ori ez da beñere aztutzen.

        Gotzon.— Orain ere apain zaudete (monjai begiraturik) Kalean norbaitek arkitzen bazaitue ez du ezagutuko monjak zeratenik.

        Atezain.— Ni erri guzian ezagutzen naute beintzat, komentuko atezaia!

        Gotzon.— Garai ontan kalean dabiltzan geienak erbestekoak dira.

        Zuzendari.— Kalean norbait arkitzen ba-dezute ez itzegitera gelditu, naiz ezaguna izan.

        Atezain.— Gabon esango diot.

        Zuzendari.— Ez da ori ere.

        Atezain.— Beste aldera begiratuko det orduan, itxura txarreko jendea baldin ba da.

        Gotzon.— Ez lurrera begiratu; monja zerala ezagutuko zaitue bestela.

        Izaskun.— Berriketa geiago gabe, zoazte! gure etxean zai bait-daude. Oso berandu da.

        Zuzendari.— Izaskun'ek arrazoi du.

        Gotzon.— Jarraitu ba neri (abituaz)

        Gurutze.— Goazen! (Atezai ta biak Gotzon'i jarraitzen diote Aitaren egiñaz).

        Zuzendari.— Gero Aintzindari Amaren billa etorriko zerate. Ez nago trankil. (bijoaz)

VIII AGERRALDIA

D. Martin eta Aintzindari Ama

        D. Martin.— (Ate guzitatik begiratuaz) Batzoki barruan ez iñor izatea arritzen naiz. Zuzendari Aama ta beste aizpak etxera joanak izango dira. Izaskun'i itxoingo diogu. Emen gelditzeko esan bait-digu.

        Aintzindari.— Geldi gaitean bada.

        D. Martin.— Eseri zaite, eseri. (berriz bazterrak begiratuaz) Iñor ez! Paxkual nora joan ote da? Emen utzi det-eta. Gizajo ura nun ote dabil?

        Aintzindari.— Egiz, oraintxe ez dakit ezer. Ez nun nagon ta ez nor naizen nere burua onela ikusita. Artaldera otsoa sartu bait-da eta ardiak sakabanatu zaizkit. Artzaia emen dabil galduta.

        D. Martin.— Ez geiegi arrengura. Egundaño ez bait zaizue ezer txarrik gertatu. Ardiak ezagutzen dituzu ta ezagutzen zaitue. Biltzen al zerate berriz!

        Aitzindari.— Gu, agian bai, bañan beste kristauak? Anai arteko guda zital onek biotza zartatzen dit. Zoritxarraren aundia! Ildako ta zaurituak erruz omen dira. Ain jende ona elkarren aurka ikustea ere! Elkar maite izan bearrean, elkar erailtzen. Elkarrengano goimaitasuna nun dago?

        D. Martin.— Ori guda piztu dutenai galdegin bear: lenen eraso dutenai; erria zapaltzera datozen goikoai. Jende txeak; euskaldun gaztedi gartsuak ez dira ari egiten beren erria aldeztea besterik.

        Aintzindari.— Ez naiz ausartuko noren errua dan esatea. Bañan, ez al dago iñundik guda amaitzerik, pake bideren bat arkitzerik? Aztu...

        D. Martin.— Odol geiegi isuri da, bat batean, pakea egiñaz aztutzeko; ta gutxiegi, oraindik, iñork etsita errenditzeko.

        Aintzindari.— Auzia nork irabaziko duala derizkiotzu?

        D. Martin.— Indarrak! Izkiluak! Ta militar pean erori dediña erruki det.

        Aintzindari.— Gure komentua zaitzen dauden mutil zintzo oiei ez ote diote ezer egingo?

        D. Martin.— Gorrotoak ainbeste itxutzen du, Ama, mutil oiek militartzarren eskuetan eroriko balira il egingo lituzkere. Jainkoa ta Erria aldezten besterik egiten ez duten arren.

        Aintzindari.— Ezin diteke ori D. Martin. Errilijioaren alde datozenak onelako bidegabekeriak egitea.

        D. Martin.— Errilijio donea aitzekitzat artzen dute olakoak:arrokeriaren estalki. Itzez Kristo goratu; egiez ordea Kristo berriz gurutzean josi.

        Aintzindari.— Ez da egia izango. Ba al leike kristau izena daramatenak onela jardutea? Siniskaitza zait.

        D. Martin.— Nik ere ez nuen ori uste. Amabost eguneko gudateak zenbait gizon arroputz obeto ezagutzen erakutsi dit. Guda beti guda da. Txuri izeneko aingeru txar oiek erri batzuetan zer egiten ari dirala jakin dedanean, guzia sinisten det! Eta reketeak biar ere aurreratzen badoaz komentuko mutilai, bertan ez gelditzeko esango diet. Asaldatariak errian sartu aurretik, igesi doazela. Au da nere aolkua.

        Aintzindari.— Norbait atxitzen badute, nik, militarren buruzagiai, belauniko jarrita itzeingo diet. Bai, mutil oiek guregatik egin dutena adierazi ere. Ez didate ukatuko Krisoren izenean eskatutakoa.

        D. Martin.— Alperrik! Itz oiei entzungor egin die. Gudan, Ebangelio ta arau nagusia etsaia lenbaitlen zapaltzea da. Ta etsaiak Burgos'ko agintarientzat euskaldunak gera: euskaldunak, gorriak baño lenago.

        Aintzindari.— Ez ote da zure irudimena?

        D. Martin.— Ez Ama, zoritxarrez egi-egia besterik ez da. Ez det nai mutillak azken ordu arte komentuan gelditzea. Bide guziak itxi baño len alde egin dezatela. Bestela ni nintzake errudun. Biar gauean ez dira an geldituko.

        Aintzindari.— Komentua gorrien eskuetan utzi bearra ere. Ez ba diote su ematen.

        D. Martin.— Ez, ez! Oiei ere zer arrizkuan dauden adieraziko diet: reketeak gañean dituztela. Ez dituzte ain errez kaiolan atxituko.

        Aintzindari.— Esan didazun guziak kezkaz bete nau. Ez dakit zer erabaki artu.

        D. Martin.— Ori biarko utzi Ama. Loak emandako atsedenaren ondoren.

        Aintzindari.— Au amaitu arte ez dago atsedenik neretzako.

IX AGERRALDIA

Lengoak, Gotzon eta Izaskun

        Gotzon.— (Sarturik) Emen zaudetela e?

        D. Martin.— Bai ba, zuen zai.

        Aintzindari.— Arestian elduak gera. Ez gaude aspaldidanik itxoiten.

        Izaskun.— Gu, Zuzendari Ama, Atezaia ta Gurutze etxera laguntzera joan geran tartea. An utzi ditugu.

        Gotzon.— Ta Paxkual sakristaua?

        D. Martin.— Ez al zenduten ba zuekin? Uste ortan nintzan.

        Gotzon.— Nik, emen gelditzeko esan bait diot. Ez dakit nora aldegiña dan. Onek egin digu ederra!

        Izaskun.— Nere aizpak eta esan dute gorri batzuekin zijoala ikusi dutela.

        Aintzindari.— Eza txarkerin bat egiten dioten. Gizajoa! Zer gertatu ote zaio? Ezin utziko degu gorrien eskuetan.

        D. Martin.— Ez det uste gizona, baituta eramango zutenik. Onelako agureari zer egingo diote ba? Bera joana izango da komentu aldera, gure billa.

        Aintzindari.— Sakristira ez ba da joan zerbait jasotzez aztu zaiolako.

        Gotzon.— An izan naiz eta ez det ikusi. Ori eliza guzia ondo aztertu degularik. Gero taberna bazterren batean agertuko da. Ordu txikitan ere an egoten bait ba daki.

        Izaskun.— Garai ontako itxiak daude guziak. Casa del Pueblo'ra ez ba dute eraman.

        D. Martin.— Ba diteke! (Gotzon'i) Ea ori degun: korapillo bat geiago azka bearra.

        Gotzon.— Ez estutu. Billa joango gatzaio. Obe zuan emen gelditu.

        Aintzindari.— Paxkual! Ondo zintzo ta leial izan zaigu beti. Ezer gutxi irabaziaz, Iturritza'k ez du errez izango morroi ta otsein oberik. Monjak emengo etxea utzi bear ba genuke, gure ondoren edozein tokitara etorriko litzaigukeala ziur nago. Ta guk ere, bera ez genduke nai zartzaroan bakarrik utzi.

        Izaskun.— Ez kezkik izan Ama, Paxkual agertuko da oso osorik.

        Gotzon.— Geienaz ere zerbait edana: burutik eta anketatik apur bat arindua, edo. Ez da sendabiderik txarrena ikara igarotzeko.

        D. Martin.— Dantza au zertan amaituko dan gero ta gutxiago ikusten det. (Erne entzunaz) Norbait dator kaletik? e?

        Izaskun.— (Atetik zeletaka) Paxkual da-ta!

        Aintzindari.— Alare agertu danean! Jesus goretsia bedi!

        Gotzon.— Nun egon ote da orain arte!

        Izaskun.— (Etorri berriari zuzenduaz) Bizi al zera gizona?

X AGERRALDIA

Lengoak eta Paxkual

        Paxkual.— (albatan sarturik) Ai! osta... osta! Utzi zaidazue arnasa lasa artzen. ¡Fu...u!...

        D. Martin.— Gizona!

        Aintzindari.— Ez zera zauritua etorriko?

        Paxkual.— Zauritua ez dakit: bañan bai... erdi illa.

        Gotzon.— Aguro piztuko zaitut. (Bar aldera joanez) Bizigarri billa noa.

        Izaskun.— (Eser-leku bat eskeñiaz) Eseri zaite gizajo ori.

        D. Martin.— Zer gertatu zaizu bada? Ez al gera lenago gelditu emen itxoingo ziñugula.

        Paxkual.— (Begiraturik) Itxoin, e?

        Gotzon.— (Baxo bat ardo eskuan duala sartuaz) Tira! ikara iltzeko sendagaia. (Edan aragiaz) Txokon batean sartuko ziñan eta berandutu... ots, goizetu esan nai nuen. Ikara!

        Paxkual.— (Edan ondoren) Ikara? Zuek joandakoan ere emen gelditu naiz bakarrik asko. Gero izan da izatekoa. Zera... gorri batzuek etorrita bortxaz komentua erakustera eraman nautela.

        Gotzon.— Nungoak?

        D. Martin.— Noiz ordea?

        Paxkual.— Ez ditut ezagutu: Ibargorri aldekoak izango ziran. Zuek irten ala. Baratza'ko atetik joan zeratenean besteak kaletik sartzen ziran.

        Aintzindari.— Ez ote dira berriz etorriko! Erlijiosa bat emen ordu oietan arkitzea ere.

        D. Martin.— Ez zaitue errez ezagutuko. Ez luke iñork esango erlijiosa zeranik.

        Aintzindari.— Orduan eta geiago erlijioaren bearra degu.

        Izaskun.— Mundutarren jantziaz ere beti Aitzindari.

        Aintzindari.— Jainkoaren mirabe soil eta xume bat. Berak gaitzala.

        D.Martin.— Iñon seguru ba zaude ementxen da Ama.

        Gotzon.— Asi dedilla norbait sartzen emen. Berea ematen al da! (Zizpa ta pistola ametraladora erakutsiaz). Nere izkilluak aski ez dirala, zuretzako ere ba dira or. (Paxkual'i orma bazterrean daudenak ikus araziaz).

        Paxkual.— (Gorri'k emandako pistola arrokeriz ateriaz) Ona emen nerea! (Guziok arrituta begira bezaie).

        Aintzindari.— Jesus! Nundik atera dezu ori! Ba ezpada gorde zazu.

        Izaskun.— Arma artzen ez dakigunak alperrik gaude emen.

        D. Martin.— Alatsu! Paxkual? suspertu zerala dirudi. Jakin zagun zer gerta zaizun.

        Paxkual.— (Izkillua gorde ta damu-amorruaz) Ba, emen gorri batzuek era txarrean artuta Iturritza'ra laguntzera beartu naute. An, aurretik nintzala, bazter guziak aztertu dituzte.

        Gotzon.— Ez al dituzu ikusi gure mutillak?

        Paxkual.— Bai pilla bat bazan elizaldean; ta gorriekin ez zirala gaizki etortzen zirudin.

        Aintzindari.— Lagun onekin bildu bear dute gizajoak.

        Paxkual.— Txarrak ala onak an daude kanpantorre ta etxe gallurrera igota. Ontan, sukaldea erakusten ari nintzaiela napar-zubi aldetik iskamilla gaitza sumatzen asi gera. Bat-batean tximista egiñean iru edo lau auto aundietakoak eldu dira; atzetik kaño gurdiak arrastaka zituzten. Ura zan oiuketa ta ardalla! Birau ta mingain gaiztoa! Nik al dakit, sail guzia erretiran edo! Agintariek saldu egiten dituztela-ta!

        Aintzindari.— (berekiko) Guziok Kristoren odolez erosiak.

        Gotzon.— Betiko leloa! Ergoienen zeudenak dira orduan. Itxoin zezaketen beren tokian biar goiz arte gutxienez.

        D. Martin.— Illuntzezkero usai txarra eman diot Ergoien'go eraso orri. Mutil batzuek oso eroriak etorri dira. Ta emen gazte jende geiago ez ikustea ezaugarri bat da.

        Gotzon.— Mutillak komentura ta mendi aldera joanak bait dira guziak.

        Izaskun.— Gure mutil gizajoak pagatuko dute azkenik.

        Aintzindari.— Miñaren aundia! Obe litzake elkarri amore ematea orrenbeste odol isuri gabe.

        Izaskun.— Onena guda ez sortzea zuten. Onela ibilli bearrik ez.

        Gotzon.— Likiskeri zikiñak! Aurreak erakusten du atzea nola dantzatu. Euskalduna nor dan orain ikusiko dute. Gureari eusten ba-dakigula etsai guzien aurka.

        D. Martin.— Ez dezagun gal ezaguera ta zentzuna. Biotza bero, bai, zuzentasunaren alde; alaz guztiaz burua otz eta argi —ortz garbi— arrutik bera ez amiltzearren. (Paxkual'i) Zer geiago entzun dezu?

        Paxkual.— Ba soldadu-koluna gañean dala. Eguna argitzeko erri sarreran izango ote diran.

        Gotzon.— (Asarre) Bai, zera!... kale nagusian! gosaltzen! (Urduri) Udaletxera noa zer gertatzen dan jakitera. Ori ez diteke egia izan.

        D. Martin.— Baretu zaite Gotzon. (Emakumezkoengatik) Oiek lagunduta joango zera.

        Aintzindari.— Ez nuke nai gure gatik beste eginkizunari uts egitea. Goazen lenbaitlen.

        Izaskun.— Berdin da bai. Gaurko gure loa ta auntzaren gaberdiko estula bat. Ez bait degu begirik itxiko.

        D. Martin.— Orregatik lekuko izan danari entzun dezaiogun. Tira! itzegin Paxkual.

        Paxkual.— Ikusi dedana esan det. Ardalla ta naspilla artan nere burua bakarrik arki dedanean anka! berriz aien eskuetan erori aurretik. Ez naiz asarre emen nagonean!

        Aintzindari.— Ez al zaitue ezagutu gure Sakristaua zeranik?

        Paxkual.— Egia esateko Ama, San Pedro'k Jesukristo iru aldiz ukatu ba zuan, nik gaur ukatu zaituet amar aldiz!

        Gotzon.— Gizon ausarta zaude. Ortarako ez zenduen izkillurik bear.

        Aintzindari.— Zer nai dezue! bere burua estu ikusiko zuan ta.

        Izaskun.— Paxkual, damuzko negar malkoak isuri bearko dituzu.

        Paxkual.— Naiago det negar-malkoak isuri ta ez odola.

        D. Martin.— Ederki Paxkual. Ez zeunden martiri izatera beartua.

        Aintzindari.— Ori Goikoak noizean bein ematen duan doai berezi bat da.

        Paxkual.— Neri ez dit ba eman. Ez izaki apezpiku. Ez zaio sakristau trixte bati, gizon aundiagoari ez zaiena eskatzen... Bañan... (Une ontantxe susmur bat entzuten asi bedi, gero ta geiago aunditzen eta urbilten joango dana. Orruen artean automobil, gurdi kurpil eta gizataldearen otsak nagusi. Ardalla biziena danean deadar batzuek belarriak urra bitzate: REKETEAK DATOZELA! VIVA LA REPUBLICA! U. H. P. MOROAK DIRALA! GORA EUZKADI! ta antzekoak. Telefonoaren txintxarria ere gogorki jotzen asi diteke.) Oiek dira! Badatoz! Betoz!

        Izaskun.— Automobilean dijoan jendea da!

        D. Martin.— Igesi doazenak. Paxkual'ek arrazoi du! Zer da au! Telefonoari jaramon egin dezaiogun! Galduak gaude. (Telefonoz itzeginaz) Nor da?

        Aintzindari.— («Aitaren» egin beza izuturik; ta gero otoitz isilka).

        Gotzon.— Tirorik ez dan bitartean ezer gertatzen ez dan ezaugarri... Kalera noa ikustera (abituaz) Zuek emen gelditu.

        Paxkual.— Ni ere bai! (bijoa)

        Izaskun.— Kontuz ibilli! (ateraño bijoa)

        D. Martin.— (Telefonoz izketan ari dala) E? Moroak? Terziokoak? Utzi? bai. Baita. Aguro! (Besteai itzegiñaz) Berri oso txarrak! Udal-etxetik deitu dute. Erri gañera koluna indartsu bat inguratu dala: Moro, terzio ta reketeak. Ezin diote arpegi eman eta erria uztea doazela. Alde egin nai duanak lenbaitlen ateratzeko diote!

        Izaskun.— Gotzon eta Paxkual irten dira. Itxoingo diegu.

        Aintzindari.— Ta ez badira itzultzen?

        D. Martin.— Emen gelditzen naiz zuri laguntzeko. Apaizek naigabe ta ezbearren artean dute leku bereziena. Ezin alde egin det gaur nere erritik.

        Aintzindari.— Ez nik nere komentutik ere. Goazen nai badezu gure elizara Jainkoaren etxera laguntza eskatzera.

        Izaskun.— Al ba dezute bai! Ez al litzake obe gure etxean zerbait lo egitea. Biok ere nekaturik daude...

        D. Martin.— Nekea baño lenago da lagun-urkoa bearrean dagonean laguntzea: iltzeko zorian dauden arimak ezin bakarrik utzi.

        Aintzindari.— Gaxo ta zaurituak zaintzea zure ondoan egin bear dedan errukizko egintza... (Gotzon eta Paxkual itxumustuan sarturik).

        Gotzon.— Sua! Sua!